Năm 2010, giá tôm nguyên liệu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tăng dần, và đến thời điểm hiện nay đã tăng đến đỉnh cao ngất ngưởng khi gần chạm giá 200.000 đồng/kg loại 20 con/kg; trên 130.000 đồng loại 30 con/kg. Tôm nguyên liệu tăng giá là điều đã được dự báo trước, khi nghề nuôi trồng thủy sản vùng nội địa không đảm bảo năng suất trước tình trạng nuôi tràn lan, không kiểm soát được vấn nạn ô nhiễm môi trường; tôm giống sản xuất ồ ạt nhưng thiếu kiểm soát được chất lượng, diện tích nuôi tôm công nghiệp ngày càng giảm do hạ tầng phục vụ nghề nuôi chưa đáp ứng…

Sự bùng nổ, thiếu kiểm soát trong sự hình thành các nhà máy chế biến thủy sản, đầu tư nhằm tăng cao công suất thiết kế đã dẫn đến cạnh tranh thu mua nguyên liệu, đẩy giá nguyên liệu lên ngất ngưởng

THIẾU QUY HOẠCH!
    Giá tôm nguyên liệu tăng cao tại ĐBSCL, nguyên nhân còn phải kể đến diện tích nuôi tôm sú vùng ĐBSCL trong năm 2010 này chỉ còn khoảng 550.600ha, chiếm 69,7% diện tích nuôi toàn vùng, giảm gần 16.000ha so với năm 2009. Hơn nữa, việc thiếu quy hoạch vùng nuôi, trong khi đó ngày càng xuất hiện nhiều nhà máy chế biến thủy sản đã tạo nên tình trạng cạnh tranh trong thu mua, đẩy giá tôm nguyên liệu tăng cao. Hiện toàn vùng có 193 nhà máy chế biến thủy sản (chủ yếu chế biến cá da trơn và tôm sú) với tổng công suất thiết kế trên 1,2 triệu tấn/năm. Nếu so với năm 2003 (83 nhà máy chế biến), số nhà máy tăng gấp 2,3 lần, tổng công suất thiết kế nhiều gấp 2,7 lần. Riêng Cà Mau, với gần 40 nhà máy chế biến thủy sản (trên 90% chế biến tôm xuất khẩu), diện tích nuôi không mở rộng, năng suất chưa cao, dịch bệnh còn xảy ra… thì khan hiếm nguyên liệu là điều tất yếu.

    Đã qua, do chưa quan tâm xây dựng vùng nguyên liệu, nhiều doanh nghiệp chạy đôn chạy đáo tìm nguồn “đất sạch” tự nuôi tôm nhằm chủ động nguồn nguyên liệu. Song, dù có nhiều cố gắng, hàng mấy năm kiến nghị về vấn đề này, nhưng đến nay, các “ông lớn” trong ngành chế biến thủy sản: Minh Phú, Phú Cường, Quốc Việt vẫn đang trong vòng luẩn quẩn, phải mua từng kilôgam tôm về chế biến trong sự thúc ép xuất hàng từ các đối tác nước ngoài, nguy cơ phải bồi thường hợp đồng là điều khó tránh khỏi.

    Cà Mau - nơi được xem là vùng tôm nguyên liệu trọng điểm của vùng, bà Nguyễn Thị Tuyết, Tổng Giám đốc Camimex Cà Mau, cho biết: Những tháng qua, công ty phải cầu viện các đại lý các tỉnh lân cận và các tỉnh miền Trung cung ứng tôm nguyên liệu, nhưng vẫn không mấy khả quan, bởi đây là tình hình chung. Gần 40 nhà máy chế biến thủy sản xuất khẩu Cà Mau đang hoạt động cầm chừng để giữ chân người lao động. Tại Sóc Trăng, dù chỉ có 6 nhà máy chế biến nhưng vẫn phải hoạt động “vất vưởng”. Kiên Giang có 22 nhà máy, công suất 120.624 tấn/năm cũng chỉ hoạt động không quá 40% công suất thiết kế.

CẦN CÓ TẦM NHÌN CHIẾN LƯỢC
    Để tìm lời giải cho bài toán thiếu hụt nguồn nguyên liệu hằng năm, nuôi tôm công nghiệp là cách giải đơn giản và hợp lý nhất. Tuy nhiên, diện tích nuôi tôm công nghiệp dù đã được định hướng, đặt ra mục tiêu mang tầm nhìn chiến lược, song vẫn thụt lùi về diện tích. Minh chứng là ở Cà Mau, năm 2006 đạt gần 10 ngàn ha, nhưng đến nay chỉ suýt soát 1.000ha. Đây là tình hình chung tại các tỉnh, vì hiện nay Nhà nước chưa đầu tư nguồn điện phục vụ nuôi tôm công nghiệp. Việc sử dụng máy chạy tạo ôxy bằng dầu làm tiêu tốn nguồn vốn cao gấp 4 lần bằng cách sử dụng điện, phần đông “bỏ hầm, treo ao”, số khác buộc phải chuyển sang nuôi các giống loài thủy sản khác.

    Khan hiếm nguyên liệu đã đẩy giá tôm nguyên liệu tăng cao, người nuôi tôm sẽ được hưởng lợi, song thực tế không phải vậy. Nghề nuôi tôm ở các tỉnh còn nhỏ lẻ, thiếu tập trung, nuôi không theo mùa vụ… Thu hoạch kéo dài trong một mùa vụ, bán cho các thương lái, sau đó các chủ vựa mua lại, rồi mới tới tay các doanh nghiệp. Việc trung chuyển qua nhiều khâu, không những đẩy giá sản phẩm lên cao mà còn làm giảm chất lượng con tôm, tạo kẽ hở trong gian lận thương mại. Thực tế nhất là tình trạng bơm chích tạp chất.

    Liên kết trong sản xuất, dù các nhà chuyên môn, cơ quan chức năng nhìn nhận sẽ khắc phục được tình trạng thiếu tôm nguyên liệu, tăng kim ngạch xuất khẩu, người nuôi tôm sẽ có lợi… nhưng xem ra chưa được áp dụng triệt đểứ vì người dân chưa đồng thuận cao do đã quen với tập quán sản xuất cũ: Tự phát, nhỏ lẻ, thiếu đầu tư... Việc thành lập các tổ hợp tác sản xuất nhằm tạo quy trình khép kín trong đầu tư nguồn vốn, hạ tầng phục vụ nuôi trồng, ký kết bao tiêu sản phẩm, bảo hiểm sản xuất… cũng đã có một số địa phương thực hiện nhưng vẫn đang gặp khó vì nguồn lực đầu tư, nguồn nhân lực khoa học - kỹ thuật chưa đảm bảo.

    Tại các cuộc hội thảo, diễn đàn… dù đã luận bàn nhiều nhưng xem ra nghề nuôi trồng thủy sản ở Việt Nam và nghề nuôi tôm ở ĐBSCL nói riêng chưa có chiến lược phát triển bền vững. Điều cần nhấn mạnh là đã qua chúng ta quy hoạch còn tùy tiện, chồng chéo, tự phát, năng lực quản lý và điều hành không thực tế, chậm tìm ra giải pháp tháo gỡ. Thông tin thị trường, xúc tiến thương mại, định hướng quy hoạch… chưa được thông suốt đến doanh nghiệp, người sản xuất.

    Ông Lý Văn Thuận, Tổng thư ký Hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Cà Mau, cho biết: Hiện Cà Mau đang tập trung triển khai đề án nâng cao năng suất tôm-lúa (43 ngàn ha), phấn đấu sản lượng sẽ đạt cao hơn 10% so với hiện nay. Song song đó thực hiện có hiệu quả xây dựng 10.000ha nuôi tôm công nghiệp tập trung (nuôi tôm sú), nuôi 11.000ha tôm thẻ chân trắng nhằm hướng tới tạo vùng nguyên liệu đạt 20.000 tấn mỗi năm, đưa kim ngạch xuất khẩu đạt trên 1 tỷ USD/năm. Điệp khúc “được mùa - mất giá, khan hiếm - giá cao” dù là quy luật cung - cầu, nhưng không vì thế mà các nhà quản lý, các cơ quan chuyên môn tiếp tục trì trệ trong quy hoạch, định hướng phát triển, làm trọng tài trong các mối quan hệ sản xuất, chế biến, xuất khẩu và tái đầu tư cho sản xuất. Việc kiểm soát và bình ổn giá cũng cần được quan tâm, giám sát chặt. Đã có nhiều bài học từ cây mía, cây lúa, hạt muối… và đến nay là con tôm, đã đến lúc cần tìm ra lời giải cho điệp khúc này, không thể chờ lâu bởi người chịu thiệt không ai ngoài người dân, kéo theo suy giảm kinh tế tại mỗi địa phương, vùng và cả nước. Tại Diễn đàn hợp tác phát triển kinh tế ĐBSCL lần thứ IV vừa được tổ chức tại tỉnh Kiên Giang, trong nhiều vấn đề kiến nghị đến Chính phủ, nhiều đại biểu đề nghị nên thành lập trung tâm thông tin cho vùng, trung tâm đào tạo khoa học - kỹ thuật nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ sản xuất… 

- Việt Nam đặt ra mục tiêu phát triển ngành Thủy sản đến năm 2020: -Năm 2010, sản lượng tăng bình quân 2,15%/năm, giá trị kim ngạch xuất khẩu đạt 4,8 - 5,0 tỷ USD/năm -Năm 2015, sản lượng tăng 2,76%/năm và kim ngạch xuất khẩu đạt 6,0 tỷ USD/năm -Năm 2020, tốc độ tăng bình quân 3%/năm, tổng sản lượng thủy sản đạt 6,5 triệu tấn/năm và kim ngạch xuất khẩu đạt 7,0 tỷ USD/năm. - Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Việt Nam (VASEP) nhận định, xuất khẩu tôm đang là mặt hàng rất triển vọng của ngành Thủy sản. Riêng con tôm sú, dự kiến năm nay sẽ mang về giá trị kim ngạch xuất khẩu không dưới 1,4 tỷ USD.

TRẦN NGUYÊN