(Trích tham luận của NCS, Ths. Tô Quang Toản và PGS. Ts. Tăng Đức Thắng - Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam tại Hội thảo khoa học “Bảo tồn các giá trị Khu dự trữ sinh quyển và hỗ trợ cư dân vùng ven biển tỉnh Cà Mau trước biến đổi khí hậu”).
(…)

    ĐBSCL nằm ở cuối nguồn lưu vực sông Mêkông, với tổng diện tích tự nhiên vào khoảng 3,9 triệu ha, phía bắc giáp Campuchia, phía đông giáp biển Đông và phía tây giáp vịnh Thái Lan. Địa hình khá bằng phẳng, cao độ bình quân là +1m so với mực nước biển, bị ảnh hưởng của thủy triều và xâm nhập mặn theo mùa hằng năm với diện tích nhiễm mặn lên tới 1,7 triệu ha. Đồng thời bị ảnh hưởng của lũ lụt hàng năm với diện tích lên tới 1,6 triệu đến 2 triệu ha. ĐBSCL chứa đựng nhiều giá trị sinh quyển và sinh thái ngập nước với hơn 12 khu bảo tồn cấp quốc gia và quốc tế trong đó phải nói đến Tràm Chim, U Minh và mũi Cà Mau.

    ĐBSCL được biết đến là vựa lúa gạo của Việt Nam, với tổng sản lượng lương thực tăng từ 6,3 triệu tấn năm 1985 lên 21 triệu tấn năm 2008, đóng góp hơn 48% sản lượng lương thực của cả nước và 85% sản lượng gạo xuất khẩu. Duy trì sự phát triển ổn định của đồng bằng là ưu tiên hàng đầu của Chính phủ, các cấp, các ngành để bảo đảm mục tiêu an ninh lương thực của quốc gia.

Sức tàn phá của sóng biển và triều cường dâng đã làm mất đi vẻ đẹp của bãi biển Khai Long - Cà Mau. Ảnh: Huỳnh Lâm

    Ngập lũ theo mùa hàng năm là những vấn đề khó tránh khỏi, do địa hình thấp trũng, diện tích ngập chỉ chiếm hơn 3% diện tích lưu vực trong khi lưu lượng dòng chảy về mùa lũ lại rất lớn, lên tới hơn 65.000m3/s (1939). Cân nhắc những thiệt hại do lũ, lợi ích mà lũ đem lại cũng như những băn khoăn về các tác động liên quan đến việc bảo vệ lũ, hiện nay “Sống chung với lũ” vẫn là giải pháp, chỉ số ít diện tích được bảo vệ triệt để.

    Kịch bản quốc gia về biến đổi khí hậu (BĐKH) của Việt Nam cho thấy, nước biển dâng (NBD) đến 2100 có thể lên đến 100cm. Đây là mối lo ngại đến thay đổi diễn biến ngập lụt và xâm nhập mặn ở ĐBSCL, nơi có hơn 600km bờ biển và các cửa sông mở thông với biển. Tác động của BĐKH-NBD đến thay đổi diễn biến ngập, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp hay các khu bảo tồn sinh thái như thế nào là điều đáng quan tâm cũng như khả năng đáp ứng của các công trình thủy lợi hiện hữu.

    Hiện trạng ngập lũ, triều và đê dọa nước biển dâng.

    Hiện trạng ngập lũ và triều cường ở ĐBSCL.

    ĐBSCL bị ảnh hưởng của lũ lụt hàng năm, về mùa lũ, lưu lượng sông Mêkông tăng nhanh, đạt đỉnh vào cuối tháng 9 đến giữa tháng 10 gây ngập lụt trên phần lớn diện tích châu thổ. Diện tích ngập lụt toàn châu thổ lên đến 3-4 triệu ha, lũ kéo dài 2 - 5 tháng với độ sâu ngập từ 0,5m đến hơn 4m. Liên tục các năm 2000 đến 2002 là những năm lũ lớn gây thiệt hại đáng kể về người và tài sản.

    Liên tục các năm từ 2005 đến nay, triều cường lớn nhất trong vòng 47 năm đến 50 năm trở lại đây thường xuất hiện vào kỳ nước lớn các tháng 10, 11 và 12 gây ngập lụt đáng kể tại các vùng ven biển, gây thiệt hại không nhỏ cho sản xuất nông nghiệp và ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt người dân ở các đô thị như Cần Thơ, Tân An, Cà Mau và TP. Hồ Chí Minh.

    Việt Nam được xem là một trong những quốc gia có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng do biến đổi khí hậu và nước biển dâng đặc biệt là vùng ĐBSCL do đặc điểm địa hình thấp trũng.

    Kết quả phân tích cho thấy, 69% diện tích đồng bằng có thể bị ngập do triều trong kịch bản nước biển dâng 1m, trong đó diện tích ngập sâu (>1m) chiếm đến 41% diện tích, hơn thế nữa thời gian bị ngập sâu và thường xuyên (>50% thời gian) có đến 22% diện tích; diện tích ngập thường xuyên hơn 0,5m chiến 62% diện tích. Như vậy có thể thấy 22% diện tích bị ngập thường xuyên có thể bị ảnh hưởng rất nghiêm trọng và 40% diện tích khác bị ảnh hưởng nghiêm trọng nếu không có giải pháp thích ứng.

    Trong nước biển dâng 50cm, 34% diện tích có thể bị ảnh hưởng, trong đó ngập sâu chiếm 9%, 3% diện tích bị ngập thường xuyên; 17% diện tích có thể bị ngập thường xuyên hơn 0,5m. Vùng đồng bằng của Campuchia trong lưu vực được xem như ít bị tác động do triều trong mức nước biển dâng bằng và nhỏ hơn mức này.

    Kết quả cũng cho thấy, đê bao quy mô nhỏ kết hợp việc vận hành hợp lý các công trình, lợi dụng chân triều để tiêu, có thể bảo vệ được ngập do triều vùng ven biển, tuy nhiên khả năng đảm bảo khi có mưa lớn nội vùng và lũ thượng lưu chưa được xét đến.

    … Từ kết quả mô phỏng thay đổi diễn biến ngập lụt ở ĐBSCL theo các kịch bản BĐKH-NBD cũng như những đánh giá ban đầu về tác động tới khu dự trữ sinh quyển mũi Cà Mau, một số kết luận được rút ra:

    - ĐBSCL đã bị ảnh hưởng của lũ lụt hàng năm lại bị đe dọa ảnh hưởng nghiêm trọng do triều cường và nước biển dâng khi mà chỉ xét riêng ảnh hưởng của yếu tố này thì 69% diện tích đồng bằng có thể bị ngập trong nước biển dâng 1m, trong đó 22% diện tích có thể thường xuyên bị ngập sâu; 34% diện tích có thể bị ngập do triều và nước biển dâng 0,5m, trong đó diện tích ngập sâu và thường xuyên khoảng 9%. Điều đó cho thấy NBD có thể bị ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp trên đồng bằng, cả vụ đông-xuân và hè-thu khi mà xét đến cả gia tăng xâm nhập mặn.

    - Diện tích ngập và diện tích ngập thường xuyên có thể còn lớn hơn nhiều nếu tính đến lũ thượng lưu và biến đổi khí hậu do mưa. Đây là những thách thức lớn, đe dọa mục tiêu an ninh lương thực của quốc gia cũng như sự phát triển bền vững trên đồng bằng, đòi hỏi phải có sự chuẩn bị ứng phó kịp thời không chỉ ở quy mô quốc gia mà cần cả sự chung tay góp sức của khu vực và thế giới.

    - Thay đổi về diễn biến ngập cũng như các thay đổi về môi trường chất lượng nước trong điều kiện BĐKH-NBD có thể làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đa dạng sinh học ở các vùng sinh thái ngập nước, khu bảo tồn quốc gia và cấp quốc tế như vùng sinh quyển thế giới mũi Cà Mau, rất cần những nghiên cứu chi tiết để có giải pháp bảo vệ môi trường sống thích nghi cho các loài và duy trì và bảo tồn các giá trị thiên nhiên này.

    - Đê bao quy mô nhỏ kết hợp với việc nâng cấp các công trình cống để chủ động tiêu khi triều rút và điều khiển mực nước nội đồng giảm sự gia tăng xâm nhập mặn có thể phần nào giảm thiểu tác động nước biển. Cần tiếp tục nghiên cứu các tác động liên quan trong giải pháp đê bao cũng như yêu cầu bơm tiêu kết hợp cho các vùng canh tác nông  nghiệp. Tuy nhiên đối với các vùng bảo tồn cần có những giải pháp thủy lợi mềm dẻo hơn để không làm thay đổi điều kiện sống tự nhiên ở các vùng hệ sinh thái này.